• HISTORY
  • WORSHIP
    • STEPANOS
      • EXTERIOR
      • APSE
      • MURALS
      • SANCTUARY
      • CORNERSTONE
    • MONASTERY
      • STUDENTS
    • OTHER
  • EDUCATION
  • RECENT
  • DOCUMENTS
  • CENSUS
  • GRATITUDE
 

İbadet Yerleri

Ayrıca Batı Efkere'de, Aziz Garabed Manastırı'nda(Surp Garabed Vank)iki küçük kilise bulunmaktadır. 17. yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde, Doğu Efkere'de 3 Ermeni kilisesi bulunmaktaydı:

• Surp Stepanos
• Surp Sarkis
• Surp Kevork

Bu üç kilise Katip Simeon tarafından 1683'ten kalan bir nüshada listelenmiştir.

Surp Stepanos Kilisesi köyün başlıca kilisesi olarak görülmüştür. Surp Stepanos birkaç kere onarım ve tadilattan geçmiş, en son şekline 1871 tarihinde kavuşmuştur.Arshak Alboyajian burayla ilgili olarak 1937'de şunları kaydetmiş " bir haç şeklindeki kilisesi, çan kulesi, yüksek kemerleriyle ve çatısıyla görkemli ve aydınlıktır."

Surp Stepanos'un mimarının kim olduğu bilinmemektedir, ama iç dekorasyon öğeleri İstanbul'da bulunan ve 1838'de, Garabed Armira Balian tarafından yapılan, Azize Meryem Ermeni Kilisesi'ne şaşırtıcı bir şekilde benzemektedir. Çok-haçlı dizayn edilmiş yarı kubbesi, bingilerindeki oval çerçevelere çizilmiş dört yağlı boya resimle ve iç merkezinde bulunan kolonlarla bu iki kilise arasındaki yakın benzerlik kendini göstermektedir. Azize Meryem Kilisesi'ni incelerseniz Surp Stepanos Kilisesi'nin ne kadar güzel olduğunu hissedebilirsiniz.

1913'lü yıllarda Surp Stepanos Kilisesi'nin İç ve Dış görünümü.

Surp Kevork (Aziz George) Kilisesi, Surp Stepanos'un kuzeybatısına bir dakikalık uzaklıkta bulunmaktadır. Burada kayanın içine inşaa edilmiş oldukça küçük bir kilise vardı. Burada, senede birkez, Surp Kevork gününde Kutsal Tapınma töreni düzenlenirdi. Surp Stepanos'tan çıkıp sağa doğru ilerlerken, eskiden bu küçük kiliseye giden bir kapının aşağıdaki vadiye inen merdivenin üst tarafında olduğu söylenmektedir. Alboyajian'a göre, bu "bölmeleri olan küçük bir baraka gibiydi. . . Dört tahtadan haç, üç tablo ve bir masa vardı...Her hafta, erkekler ve kadınlar oraya kutsal ziyarete giderlerdi." 1718'de hazırlanmış bir yıllıkta bu küçük kiliseden bahsedilmektedir, ve daha önce buranın sakini olan birisiyle yaptığım bir görüşmede bu kilisenin 1920'li yıllarda var olduğunu yalnız kullanılmamakta olduğunu kaydetti. Her türlü bilgi veya fotoğraflarla destek olursanız minnettar olurum.

Surp Stepanos'un güneydoğusunda bulununan bir başka kilise de Aziz Sarkis kilisesidir, muhtemelen bu da kayanın içine inşaa edilmiş. Alboyajian'a göre "küçük bir masa, iki tablo ve dört tahtadan haç" vardı. Bunun dışında başka bilgi elimizde mevcut değildir.

1718'de hazırlanmış bir yıllıkta iki kiliseden daha bahsedilmektedir--Aziz Merecherios ve Aziz Theodore--başka bilgi elimizde mevcut değildir.

Efkere'de ayakta kalan bir yapı var ki bu Surp Kevork Kilisesinin harabeleri olabilir. Bir zamanlar köydeki kilise olan Surp Stepanos'in aşağı yukarı 20 metre kuzeybatısında bulunan bina köyün şimdiki sakinleri tarafından şapel (küçük kilise) olarak tarif edilmektedir (sağdaki fotoğrafta). Köyün bazı yaşlı Türk sakinleri 2002'de yapılan ropörtajda dinsel törenlerin bu binada Ermeni'ler tarafından düzenlendiğini hatırlıyorlar. Bu mekan hem Alboyajian tarif ettiği hem de köyün yerli yaşlı Ermeni'lerinden edindiğim bilgilere göre daha doğru. Bu binanın ayrıyetten incelenmelirdir. İlk iki fotoğraf S. Burhanettin Akbaş'a ait. Sayın Akbaş fotoğrafları vermek lütfunda bulundu. Üçüncü fotoğraf sanırım 2002 yılına ait ve Alboyajian'nın belirttiği gibi yapının dağın içine gömüldüğünü göstermektedir. Küçük kilise, sol taraftaki büyük kemeri olan yapı değil belki de yalnız yeraltında bulunan sağdaki binaydı. Üstteki eski fotoğraflarından biri olan son fotoğrafta söz konusu alan yeşil bir kutu içine alınmıştır.

Ayrıca köyün güneybatısında Surp Elia denilen açık bir alan vardı. Bu, Aziz İlyas'ı kutlayan Pazar gününde Kutsal Tapınma töreni için Ermeniler'in toplandığı çatısız bir küçük kiliseydi. Bu "kutsal ziyaret yeri...köyün güney batısında, küçük bir platonun kenarında bulunuyor; köyün hepsi oradan görülüyordu. Sıradan kayalarla çevrili...dört küçük ana duvar 2 veya 3 arşın yüksekliğinde olup küp şeklinde taşlardan yapılmış, üstü açıktır; ...küçük kilisenin genişliği yaklaşık 3 arşın ve eni 5 arşındır...Efkeretsis'in eski geleneğine göre köylülerin hepsi, fakir ve zengin, Aziz Elia'nın Pazar gününde gider ve Kutsal Ayin'e katılırlardı. Aynı gün çevredeki köylerden gelen erkekler ve kadınlar da bulunurlardı." Her türlü bilgiyle destek olursanız minnettar olacağımı tekrar belirtmek isterim. Bu sayfada gösterilen ilk fotoğrafta, güneybatıda bulunan küçük plato, fotoğrafın sağ aşağı kısmında görünmektedir. Küçük kilisenin asıl yerinin orada olup olmadığı kesin değildir, ama bu alanın konumu ve üzerinde bulunan yapı, Alboyadjian'ın verdiği tarife uymaktadır.

Son olarak Efkere'de yeri bilinmeyen, Manjisunlu Zeki Ghalfayi tarafından yapılan bir Ermeni Uniate (Katolik) kilisesi de vardı. Onun yeri bilinmemektedir.

Ayrıca, 1915'te Efkere'de azımsanmayacak sayıda, yaklaşık 50 aileden oluşan Müslüman Türk nüfusu bulunmaktaydı. Mayıs 2002'de çekilmiş olan sağdaki fotoğraf, yerel sakinler tarafından eski bir cami olarak tarif edilmektedir. Doğu Efkere'de, Surp Stepanos'un güney batısından yürüyerek iki dakika uzaklıkta bulunmaktadır. Bu konuda başka bilgi verebilirseniz çok minnettar olurum.

Questions or Comments? Email Dr. Jonathan Varjabedian.